Crochendy Nantgarw

Crochendy Nantgarw

Lle tawel oedd Nantgarw yn niwedd y ddeunawfed ganrif, ond yn 1794 agorwyd Camlas Morgannwg o Ferthyr Tudful i Gaerdydd a datblygodd y pentref i raddau helaeth oherwydd y gamlas. Mae olion y gamlas i鈥檞 weld ger safle crochendy enwog Nantgarw yng nghysgod ffordd yr A470.

Cysylltir enw Thomas Billingsley yn bennaf 芒 gwaith porslen Nantgarw ond cafodd gymorth gan ei fab-yng-nghyfraith, Samuel Walker, a g诺r busnes o鈥檙 enw William Weston Young. Ganwyd Billingsley yn Derby yn 1758 a chafodd ei hyfforddi i baentio porslen yng ngwaith Derby, lle bu鈥檔 gweithio rhwng 1788 a 1796. Ond uchelgais Billingsley oedd cynhyrchu porslen o鈥檙 un ansawdd a, os nad gwell na phorslen Se鈥檝res wrth arbrofi. Teithiodd yn eang a chredir iddo ymweld 芒 Nantgarw ar daith yn 1807.

Yn 1813, penderfynodd ymsefydlu yn Nantgarw gyda鈥檌 deulu, ac adeiladwyd yr odynnau yn ystod gaeaf 1813-14 ynghyd ag adeiladau angenrheidiol i鈥檙 broses o gynhyrchu porslen. Roedd rhaid arbrofi cyn y gellid dechrau cynhyrchu鈥檙 porslen.

Roedd Nantgarw yn le delfrydol i sefydlu crochendy oherwydd ei lleoliad ar lannau Camlas Morgannwg. Roedd clai yn gallu cael ei gludo yn hawdd i鈥檙 gweithfeydd, tra gellid cludo鈥檙 porslen drudfawr i Gaerdydd yn fwy diogel ar y gamlas nag ar gefn ceffyl. Gellid malu鈥檙 clai mewn melin gyfagos ac roedd cyflenwad digonol o lo ar gael i danio鈥檙 ffwrneisi.

Ond er gwaetha鈥檙 amodau ffafriol hyn, methiant fu鈥檙 fenter oherwydd prinder arian, a rhaid oedd cael cymorth Thomas Pardoe, arlunydd porslen o fri. Cafodd e ei eni yn Derby hefyd, ac roedd wedi cael profiad yn paentio porslen yng ngwaith Caerwrangon ac yng Nghrochendy Cambrian yn Abertawe, cyn mentro ar ei ben ei hun fel peintiwr porslen ym Mryste yn 1809. Roedd Pardoe and Billingsley yn gyfeillion o鈥檜 dyddiau gyda鈥檌 gilydd yn Derby. Yn y cyfamser symudodd Billingsley i Abertawe lle sefydlodd Gwaith Tsiena Abertawe. Ond yn sgil trafferthion daeth yn 么l i Nantgarw ac yn 1817 fel ail agorwyd crochendy Nantgarw.

Y tro hwn llwyddodd William Weston Young i gael arian oddi wrth rhai o feistri haearn Merthyr, megis William Crawshay a J.J.Guest, a hefyd oddi wrth w欧r bonheddig, yn eu plith yr Ardalydd Bute. Yn 么l William Weston Young roedd porslen Nantgarw cystal 芒 os nad gwell na unrhyw borslen arall yn y byd. Ond yn 1820 symudodd Billingsley a Walker i Coalport i weithio i Rose. Ond siom oedd yn eu disgwyl eto oherwydd nid oedd porslen Billingsley yn hawdd i鈥檞 gynhyrchu鈥檔 economaidd. Bu farw Billingsley yn Coalport yn 1828, ac ymfudodd Walker i鈥檙 Unol Daleithiau.

Gadawodd Billingsley llawer o鈥檌 gynnyrch yn Nantgarw, ac mewn ymgais i adennill cyfran o鈥檙 arian a fuddsoddwyd yng ngwaith Nantgarw, trefnodd William Weston Young arwerthiant ar 8fed Tachwedd 1820. Ymhlith yr eitemau ar werth roedd nifer o ddarnau porslen Nantgarw wedi eu haddurno yn goeth ag aur. Nid oes sicrwydd mai gwaith arlunio Billingsley oedd ar y darnau hyn. Prynodd Young ei hun gyflenwad o borslen gwyn ac yn 1821 gwahoddodd Thomas Pardoe i Nantgarw i addurno鈥檙 porslen gwyn er mwyn ei werthu鈥檔 lleol.

Roedd Billingsley wedi mynd 芒 chyfrinach y sglein gwydredd terfynol gydag ef i Coalport – sglein terfynol oedd yn bennaf gyfrifol am arbenigrwydd porslen Nantgarw. Felly roedd rhaid i Young ddyfesio reset ei hun, ond nid oedd mor llwyddiannus 芒鈥檙 un gwreiddiol. Ni chynhyrchodd Young gyflenwad newydd o borslen yn Nantgarw. Ei fwriad oedd cwblhau addurno鈥檙 stoc o lestri gwyn, a鈥檜 gwerthu鈥檔 lleol. Ar Fai 9fed 1821 cynhaliwyd arwerthiant yn y Bontfaen, ac yno fe werthwyd cannoedd o ddarnau o borslen cain. Ond unwaith eto methodd Young 芒 chadw鈥檙 crochendy yn Nantgarw i fynd, ac ar Hydref 28, 1822 gwerthwyd gweddill y porslen wedi ei baentio, y porslen gwyn, ac yn 么l rhai, y mowldiau. Credir i Pardoe aros yn Nantgarw ac mae鈥檔 debyg mai ef baentiodd y stoc a werthwyd. Bu farw yn 1823, ac fe鈥檌 claddwyd yn Eglwysilan.

Agorwyd Crochendy Nantgarw unwaith eto gan fab Thomas Pardoe, William Henry, i gynhyrchu crochenwaith yn hytrach na phorslen. Gwnaeth ef grochenwaith 鈥淩ockingham鈥 – crochenwaith o liw brown cyfoethog – a chynhyrchodd nwyddau megis tebotau, poteli llestri a theils ar gyfer y llawr a llefydd t芒n. Cynhyrchodd hefyd bibau clai ar gyfer ysmygu tybaco.

Bu farw William Henry yn 1867, a throsglwyddwyd y busnes i鈥檞 feibion, a buont yn masnachu o dan yr enw 鈥淵 Brodyr Pardoe鈥. Ond nid oeddent yn medru cystadlu聽 芒鈥檙 diwydiant sigarennau, ac felly, caeodd y crochendy ei ddrysau am y tro olaf yn 1921.

Hanes trist braidd sydd i grochendy Nantgarw felly. Er i borslen o鈥檙 radd flaenaf gael ei gynhyrchu yno, nid oedd gan y crefftwyr y gallu i wneud y fenter yn un llwyddiannus yn ariannol.

Pentref Nantgarw tua 1900

Cyfrifir gwaith Billingsley o ran prydferthwch ffurf a cheinder crefft yn uchel iawn ymhlith casglwr porslen, ac erbyn heddiw, oherwydd eu prinder, mae llestri Nantgarw yn gwerthu am bris uchel iawn mewn arwerthiannau.

Dros y blynyddoedd aeth y gwaith lle cynhyrchwyd porslen hardd Nantgarw yn adfeilion ond oherwydd brwdfrydedd pobl leol prynwyd y safle gan Gyngor Bwrdeistref Taf El谩i yn 1989. Ers hynny buddsoddwyd yn helaeth i adfer y gwaith ac erbyn hyn mae arddangosfeydd, artistiaid gwadd a gwersi celf yn cael eu cynnal yno ac mae鈥檔 atyniad i dwristiaid i鈥檙 ardal.

C.W.

 

 

Gwefan Crochendy Nantgarw > https://nantgarwchinaworksmuseum.co.uk/